Deinstytucjonalizacja działań pomocowych ma silną legitymację w agendzie polityk publicznych Unii Europejskiej na lata 2021-2027. Polska wdraża tę politykę m.in. w oparciu o przyjętą w 2022 r. „Strategię rozwoju usług społecznych do 2030 r. (z rozszerzeniem do 2035 r.)”.
UODI-UW ujmuje deinstytucjonalizację jako uśrodowiskowienie praktyk pomocowych: proces przechodzenia od organizowania wsparcia opartego na rozwiązaniach zakładowych, gdzie kluczową rolę odgrywają placówki całodobowe długookresowego pobytu – do organizowania wsparcia w sposób środowiskowy, z wykorzystaniem infrastruktury usług społecznych oraz zasobów lokalnych społeczności. Celem jest tu umożliwienie osobom niesamodzielnym pozostawania w swoich domach, rodzinach i społecznościach. Placówki wsparcia powinny zaś funkcjonować w sposób otwarty i odbiurokratyzowany, wkomponowując się w naturalne środowisko życia ludzi, a nie od niego oddzielać czy je zastępować.
Liczne badania pokazują, że wsparcie środowiskowe sprzyja zachowaniu zdrowia fizycznego, psychicznego i duchowego. W aspekcie normatywnym deinstytucjonalizacja służy inkluzji społecznej osób niesamodzielnych, ich upodmiotowieniu i samostanowieniu. Dążenie do uśrodowiskowienia praktyk pomocowych to więc przejaw dbałości o dobrostan obywateli. Ów dobrostan jest zasadniczym celem polityki deinstytucjonalizacji i zarazem wyznacza granice jej implementacji.
W pracach UODI-UW przyjmuje się, że deinstytucjonalizacja jest procesem zmiany, a nie punktem dojścia. W ujęciu socjologicznym profesjonalnych praktyk pomocowych nie można bowiem zdeinstytucjonalizować. Instytucją w rozumieniu nauk społecznych jest bowiem każde zorganizowane działanie społeczne, a więc także środowiskowe usługi społeczne.
Rekomendacją UODI-UW jest programowanie polityki deinstytucjonalizacji w sposób pozytywny, koncentrując się na tym, co można i warto rozwijać. Odchodzenie od starych rozwiązań powinno być funkcją upowszechniania nowych, a nie na odwrót. Możemy i powinniśmy stopniowo zmniejszać obłożenie placówek opiekuńczych i leczniczych całodobowego długookresowego pobytu, gdy realnie dostępne jest wsparcie środowiskowe wykorzystujące różne środowiskowe formy usługowe.
Deinstytucjonalizację praktyk pomocowych należy wdrażać w sposób konsekwentny i zarazem rozważny. Zaprzepaszczenie szansy rozwojowej związane jest tu zarówno z ryzykiem prowadzenia działań pozornych, jak i z ryzykiem działań przesadnie zideologizowanych. Stąd potrzeba zobiektywizowanego monitoringu. Taki monitoring jest zasadniczym elementem prac UODI-UW.
Ważnym dla sprofilowania prac analityczno-badawczych UODI-UW był raport otwarcia – tom
„W stronę środowiskowych usług społecznych. Deinstytucjonalizacja praktyk pomocowych
w Polsce i Europie”, pod red. Marka Rymszy, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2023
