Centra usług społecznych – wsparcie usługowe dostępne dla wszystkich

Powiedz „TAK” dla CUS i podpisz nasz apel

Centra usług społecznych od samego początku zyskały akceptację polskiego środowiska politycznego. Konsensus wokół CUS był wyrazem przekonania o niezbędności dokonywania inwestycji w rozwój wsparcia usługowego dostępnego dla wszystkich obywateli, niezależnie od ich statusu społecznego, zachowując jednocześnie szczególną ochronę osób i rodzin w kryzysie socjalnym. Po okresie testowania tej innowacji w polityce społecznej i następnie jej skalowaniu nadszedł czas na podjęcie działań ukierunkowanych na stopniowe dochodzenie do CUS jako rozwiązania powszechnego. Dlatego zwracamy się do wszystkich, którym zależy na wzmocnieniu trwałości centrów i dobrej jakości usług społecznych, by podpisali nasz apel.

Pełny tekst apelu poniżej

JUŻ 200 CENTRÓW USŁUG SPOŁECZNYCH W POLSCE

Według danych z monitoringu prowadzonego na Uniwersytecie Warszawskim w ramach prac Uniwersyteckiego Obserwatorium Deinstytucjonalizacji Praktyk Pomocowych (UODI-UW) 1 maja 2026 r. w Polsce funkcjonowało 200 centrów usług społecznych (CUS), a ich liczba systematycznie rośnie. Centra prowadzą działalność usługową w trzech typach gmin – miejskich, wiejskich i miejsko-wiejskich – na terenie wszystkich szesnastu województw, przy czym najwięcej jest ich obecnie w województwie lubuskim (22), kujawsko-pomorskim (20) i małopolskim (17). Centra powstały zarówno w dużych ośrodkach miejskich, takich jak liczące powyżej 100 tysięcy mieszkańców: Szczecin, Toruń, Ruda Śląska, Elbląg, Zielona Góra, Koszalin i Gorzów Wielkopolski, jak i w małych gminach wiejskich, takich jak Krynica Morska w województwie pomorskim (ok. 1400 mieszkańców) czy Czarnia w województwie mazowieckim (ok. 2200 mieszkańców).

CUS TO NOWA JAKOŚĆ W POLITYCE SPOŁECZNEJ

Centra usług społecznych to nowa jakość w lokalnej polityce społecznej. Te, które powstały przez przekształcenie OPS, zgodnie z regulacjami ustawy o pomocy społecznej nadal świadczą pomoc pieniężną i materialną najbardziej potrzebującym osobom i rodzinom, ale jednocześnie tworzą ofertę usługową skierowaną do całych społeczności lokalnych. W XXI w. rośnie znaczenie usług społecznych dla jakości życia ludzi, a standardem staje się w Europie dostępność na poziomie gmin kompleksowych usług dla ogółu obywateli. Usługi społeczne realizowane są w centrach bez selekcyjnego naznaczania osób korzystających ze wsparcia, na drodze cywilno-prawnych uzgodnień z zainteresowanymi mieszkańcami. W centrach rozwijane są nowoczesne praktyki pomocowe, takie jak personalizowane pakiety usług oferowane na zasadzie jednego okienka (one stop shop), usługi mobilne czy poradnictwo specjalistyczne (psychologiczne, rodzinno-pedagogiczne, zawodowe, prozdrowotne itp.) będące środowiskowymi usługami pierwszego kontaktu. Centra prowadzą też działania integrujące i aktywizujące mieszkańców w formule organizowania społeczności lokalnej (OSL), dzięki czemu usługi świadczone przez specjalistów reprezentujących różne zawody pomocowe uzupełniane są wsparciem społecznym realizowanym w formie wolontariatu, pomocy sąsiedzkiej i innych inicjatyw samopomocowych i wzajemnościowych.

CUS TO HISTORIA, KTÓRA ZMIENIA MAPĘ USŁUG SPOŁECZNYCH POLSKI

Tworzenie centrów umożliwia ustawa z 19 lipca 2019 r. o realizowaniu usług społecznych przez centrum usług społecznych będąca inicjatywą ustawodawczą Prezydenta RP Andrzeja Dudy, pozytywnie zaopiniowaną przez Rząd RP i konsensualnie przyjętą w Sejmie RP i Senacie RP. Tworzenie centrów przez gminy jest dobrowolne, a podstawowy tryb ich tworzenia to przekształcanie w CUS ośrodków pomocy społecznej (OPS). Widać rosnące zainteresowanie władz samorządowych korzystaniem z tej możliwości. Centra realizują usługi społeczne dla mieszkańców już w co dziesiątej gminie miejskiej (35 gmin miejskich z CUS na 302 takie gminy ogółem) i w co dziesiątej gminie miejsko-wiejskiej (75 gmin tego typu z CUS na 724 ogółem). Upowszechnienie CUS jest mniejsze w gminach wiejskich (90 gmin wiejskich z CUS na 1465 ogółem), co wiąże się ze słabiej rozwiniętą infrastrukturą usługową na terenach wiejskich i mniejszymi możliwościami inwestycyjnymi tych samorządów. Ważną rolę w upowszechnianiu centrów odgrywają regionalne ośrodki polityki społecznej organizujące szkolenia i doradztwo dla specjalistów i kadr menedżerskich CUS. Zdecydowana większość gmin tworzących centra korzysta ze wsparcia funduszy europejskich (EFS, EFS Plus), dlatego proces upowszechniania CUS pozostaje w obszarze zainteresowań nie tylko Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, lecz także Ministerstwa Funduszy i Polityki Regionalnej.
Trafność modelu CUS potwierdzona sukcesywnym wzrostem liczby centów w ostatnich latach daje podstawy do podjęcia działań publicznych ukierunkowanych na stopniowe dochodzenie do CUS jako rozwiązania powszechnego. Wskazane jest też wsparcie merytoryczno-finansowe ukierunkowane na przetestowanie i upowszechnienie drugiego trybu uruchamiania CUS – tworzenia centrów międzygminnych, uwzględnionego w ustawie o CUS w pierwszej kolejności z myślą o sytuacji i potrzebach gmin wiejskich. W sytuacji postępującej depopulacji obszarów wiejskich realizowanie możliwie szerokiej oferty usług społecznych realnie dostępnych dla ogółu mieszkańców przy wykorzystaniu modelu CUS staje się niezbędne do zaspokajania potrzeb starszych generacji oraz realizowania aspiracji przedstawicieli różnych pokoleń. Aktualne bariery w powoływaniu CUS w małych gminach z obszarów wiejskich warto traktować jako szczególne wyzwanie o charakterze inwestycji społecznej.

CUS POTRZEBUJĄ WZMOCNIENIA

W tak ukierunkowanych działaniach publicznych ważną rolę ma do odegrania polityka prowadzona przez Rząd RP na szczeblu krajowym. Niezbędne są tu programy ministerialne wzmacniające trwałość CUS, w tym ich najbardziej innowacyjne elementy, takie jak rozwijanie metodyki wsparcia usługowego „szytego na miarę” (praca koordynatorów indywidualnych planów usług społecznych), praca środowiskowa metodą OSL, czy współpraca centrów z lokalnymi usługodawcami i rozszerzanie oferty dostępnych usług. Inwestycja w rozwój lokalnych środowiskowych systemów usług społecznych koordynowanych przez CUS wymaga montażu finansowego z uwzględnieniem wszystkich dostępnych źródeł. Przy tym wsparcie z budżetu państwa powinno obejmować inwestycje zarówno w rozwój palety usług społecznych, jak i we wzmacnianie oraz poprawę warunków pracy specjalistek i specjalistów świadczących te usługi, a reprezentujących różne zawody i profesje pomocowe, takie jak: praca socjalna, asystentura rodziny, psychoterapia, terapia zajęciowa, rehabilitacja, opieka, streetworking i inne. Niezbędne są też zapisy o dochodzeniu do powszechności CUS w przygotowywanych przez Rząd RP, a także urzędy marszałkowskie dokumentach programujących krajową i regionalną absorpcję środków unijnych w kolejnej perspektywie finansowej (lata 2028–2034).

CZAS NA POWSZECHNOŚĆ CUS

Po okresie testowania i skalowania innowacji, jaką są centra usług społecznych, warto je postrzegać także jako istotny zasób w kontekście strategii wzmacniania sprawności i odporności naszego państwa i społeczeństwa. Centra usług społecznych to rozwiązanie, które zdało i zdaje egzamin w realizowaniu integralnego wsparcia także w sytuacjach kryzysowych, takich jak pandemia koronawirusa czy kryzys uchodźczy po rosyjskiej agresji na Ukrainę, stabilizując i koordynując zaspokojenie wielowymiarowych potrzeb wszystkich członków lokalnych społeczności, niezależnie od ich statusu społecznego. Jesteśmy przekonani, że idea centrów usług społecznych to szansa na dobrą politykę społeczną w naszym kraju. Podpisz nasz apel – wówczas nasz głos będzie silniejszy.

Apel przygotowany przez grupę ekspercką ds. CUS w ramach UODI-UW